Φιλοσοφικοί Περίπατοι – Έκτρωση και Ηθική

4

7-2_foto

Με τον Θωμά Γιούργα

Πριν λίγες μέρες, χιλιάδες γυναίκες στην Πολωνία, διαδήλωσαν ντυμένες στα μαύρα, ενάντια στη νομοθεσία που σκόπευε να προωθήσει η κυβέρνηση της Πολωνίας, και η οποία θα απαγόρευε ολοκληρωτικά τις εκτρώσεις. Έτσι, επανήλθε στο προσκήνιο ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ηθικά ζητήματα των τελευταίων χρόνων. Μέχρι ποιο σημείο φτάνουν και από πού πηγάζουν οι ηθικοί φραγμοί στο δικαίωμα μιας γυναίκας να θανατώσει το έμβρυο που κυοφορεί;

Με τον όρο «έκτρωση» ή «άμβλωση» εννοούμε την σκόπιμη διακοπή της κύησης και την συνεπαγόμενη θανάτωση του εμβρύου.

Η αντιμετώπιση του ζητήματος της έκτρωσης με μία άσπρο/μαύρο προσέγγιση είναι αφελής, μάλλον επικίνδυνη και σίγουρα μυωπική. Οι περισσότεροι θα συμφωνήσουμε ότι σε περιπτώσεις βιασμού ή κινδύνου της υγείας της μητέρας είναι ηθικά απαράδεκτο να μην δίνεται η επιλογή της έκτρωσης στην εγκυμονούσα γυναίκα. Όμως, και η επιλογή μιας γυναίκας να θανατώσει το έμβρυο λίγο πριν τη γέννα ώστε να μην χάσει μια επαγγελματική προαγωγή φαντάζει ηθικά επιλήψιμη ως και εγκληματική. Επομένως τόσο η απόλυτη απαγόρευση όσο και η απόλυτη ελευθερία στο ζήτημα της έκτρωσης φαίνεται να είναι προβληματικές θέσεις.

Στην μεγάλη εικόνα, από τη μία πλευρά έχουμε την γενική ηθική αρχή της προστασίας και της απαγόρευσης αφαίρεσης της ανθρώπινης ζωής . Και από την άλλη, έχουμε τις εξαιρέσεις αυτής της ηθικής αρχής, όπως για παράδειγμα σε περιπτώσεις αυτοάμυνας. Σε ποια πλευρά εντάσσεται η πράξη της έκτρωσης;

Τα ηθικά ερωτήματα που εγείρονται είναι πολύπλοκα και η φιλοσοφική διερεύνηση τους καθίσταται αναγκαία στην προσπάθεια μας να αντιληφθούμε το βάθος του ζητήματος αλλά και στην επιδίωξη του νομοθέτη να θεμελιώσει στην Ηθική το νομικό πλαίσιο.

Το κεντρικό φιλοσοφικό ερώτημα που μας απασχολεί εδώ είναι το χρονικό σημείο από το οποίο το έμβρυο δεν είναι απλά ένα ανθρώπινο ον, αλλά και ένα ανθρώπινο ‘’πρόσωπο’’ (Personhood) το οποίο έχει ανεξάρτητα και απόλυτα δικαιώματα προστασίας της ζωής του.

Για να κατανοήσουμε ευκολότερα τον διαχωρισμό μεταξύ ανθρώπινου όντος (being) και προσώπου (person) θα χρησιμοποιήσουμε και εμπειρικά δεδομένα. Τα χρωμοσώματα στα κύτταρα του οργανισμού του εμβρύου μας οδηγούν στο να κατατάξουμε βιολογικά το έμβρυο ως ον, στο ανθρώπινο είδος (homo sapiens) από την πρώτη στιγμή της σύλληψης. Θεωρούμε όμως άνθρωπο ως πρόσωπο (person) ένα έμβρυο λίγων ημερών με δικαιώματα ισότιμα ενός μωρού, ενός νέου παιδιού ή ενός ενήλικα;

Η διάκριση μεταξύ «όντος» και «προσώπου» είναι η καίρια φιλοσοφική διάκριση στη βάση της οποίας χτίζονται τα περισσότερα ηθικά επιχειρήματα γύρω από το ζήτημα της έκτρωσης. Σε αντίθεση με την πιο ξεκάθαρη βιολογική κατάταξη στο ανθρώπινο είδος, η απόδοση προσώπου (personhood) σε ένα ανθρώπινο ον είναι πολύ πιο περίπλοκη υπόθεση. Ποιες είναι οι αναγκαίες και ικανές συνθήκες για να πούμε ότι ένα ανθρώπινο ον είναι και ανθρώπινο πρόσωπο; Οι κλασικές υποψηφιότητες είναι η συνείδηση, η αίσθηση του πόνου (σχηματισμός εγκεφάλου), η ικανότητα στοιχειώδους επικοινωνίας και κάποιες πρωταρχικές λειτουργίες σκέψης.

Η υπερσυντηρητική θέση υπέρ της απόλυτης απαγόρευσης της έκτρωσης (pro-life, Καθολική εκκλησία) αποδίδει ανθρώπινο πρόσωπο στο έμβρυο από την στιγμή της σύλληψης κι έτσι θεωρεί κάθε έκτρωση, δολοφονία. Στην αντίπερα όχθη, η ακραία φιλελεύθερη έκφανση του pro-choice  ισχυρίζεται ότι το έμβρυο δεν αποκτά ανθρώπινο πρόσωπο (personhood) μέχρι και την γέννα. Επομένως, το έμβρυο ως μη-πρόσωπο δεν έχει τα ίδια δικαιώματα με ένα γεννημένο μωρό, με ένα μικρό παιδί ή με έναν ενήλικα και έτσι η έκτρωση είναι ηθικά αποδεκτή σχεδόν μέχρι το τέλος της κύησης.

Κάπου στην μέση, βρίσκεται η σκέψη, την οποία υποστηρίζει και ο γράφων, ότι δηλαδή φιλόσοφοι και επιστήμονες οφείλουν να ορίσουν ένα σημείο ηθικού διαχωρισμού περίπου στην μέση της εγκυμοσύνης, όπου το έμβρυο αποκτά τις αναγκαίες ιδιότητες ώστε να το θεωρήσουμε ανθρώπινο πρόσωπο με τα δικαιώματα που απορρέουν.

Φυσικά, κάθε άλλο παρά εύκολο είναι αυτό το έργο. Σκεφτείτε να στοιβάζουμε καθημερινά έναν κόκκο άμμου για πολλά χρόνια. Κάποια στιγμή θα έχουμε έναν λόφο και αργότερα ένα βουνό. Αλλά σε ποιον κόκκο άμμου θα μπορούμε να χαράξουμε μια γραμμή και να πούμε ότι έχουμε πλέον σχηματίσει έναν λόφο και αργότερα ένα βουνό; Γιατί σε αυτόν τον κόκκο και όχι στον αμέσως προηγούμενο ή τον αμέσως επόμενο;

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στο ένθετο του Νόστιμον Ήμαρ στον Δρόμο της Αριστεράς, το Σάββατο 22.10.2016

Κάθε Σάββατο κυκλοφορεί στα περίπτερα το έντυπο Νόστιμον Ήμαρ ένθετο στον Δρόμο της Αριστεράς.

dromos-n

Σχετικά Με Το Συντάκτη

thomas

4 Comments

  1. Κωνσταντίνος Λ. on

    Πολύ ωραίο άρθρο για να βάλει τις σκέψεις μας σε ένα σωστό μονοπάτι.

    Η ηθικότητα της έκτρωσης έγκειται, όπως αναφέρθηκε, στο σημείο κατά το οποίο περνάμε από ον σε πρόσωπο.

    Εδώ, όμως, δημιουργείται ένα παράδοξο: ένα βρέφος που είναι, για παράδειγμα, 2 ημερών μπορούμε να το σκοτώσουμε, επειδή δεν έχει ουσιαστικά καμία διαφορά με 3 μέρες πριν που βρισκόταν ακόμα στην κοιλιά;
    Εδώ έρχεται ο Αριστοτέλης με το εν δυνάμει ον και το εν ενεργεία ον.

    Το ζυγωτό είναι εν δυνάμει άνθρωπος ή εν ενεργεία άνθρωπος; Πότε το ζυγωτό ολοκληρώνει την εντελέχειά του έτσι, ώστε να ονομαστεί εν ενεργεία άνθρωπος;

    Αρχικά, τα πρώτα κύτταρα του εμβρύου είναι αδιαφοροποίητα, βλαστικά. Όλα όμως είναι προγραμματισμένα για να αποκτήσουν την κατάλληλη λειτουργία, αφού διαφοροποιηθούν, για να σχηματιστεί ένας λειτουργικός οργανισμός.
    Άρα θα μπορούσαμε να πούμε ότι στη φάση της μη διαφοροποίησης, έχουμε ένα εν δυνάμει ανθρώπινο ον, άρα δεν έχει τα ίδια δικαιώματα και γίνεται εν ενεργεία αφού υποστεί κυτταρική διαφοροποίηση.

    Η ουσία, όμως, του ανθρώπου, δηλαδή ό,τι χρειάζεται για να υπάρξει ένας άνθρωπος, υπάρχει ήδη στο ζυγωτό. Έχουμε, έτσι, στο ζυγωτό εν δυνάμει ανθρώπινη μορφή, αλλά εν ενεργεία ανθρώπινη ουσία (πείτε το DNA, αναγνώριση σε ποιό είδος ανήκει κλπ.), δηλαδή το ζυγωτό δεν είναι εξ ολοκλήρου εν δυνάμει άνθρωπος, αλλά εν δυνάμει – μόνο ως προς τη μορφή του – άνθρωπος. Αφού, λοιπόν, ακόμη και σε αυτή τη φάση δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι μη ανθρώπινο, που με τις κατάλληλες λειτουργίες ΘΑ γινόταν άνθρωπος, αλλά κάτι που γίνεται άνθρωπος εκείνη τη στιγμή, οφείλουμε να αποδεχθούμε το δικαίωμά του στη ζωή.
    Εάν μας ενδιαφέρει μόνο το personhood, για να αποφασίσουμε εάν έχει δικαίωμα στη ζωή, τότε μπορούμε να σκοτώνουμε και βρέφη μερικών ημερών ή ακόμα και μηνών.

    Θεωρώ ότι αυτό που περιορίζει κάποιον να σκοτώσει ένα βρέφος είναι το ότι το βλέπει μπροστά του πλήρως διαμορφωμένο, ως προς τη μορφή του, ενώ στο εσωτερικό της κοιλιάς δεν υπάρχει οπτική επαφή και η πράξη μοιάζει αναίμακτη.

    Θα χαρώ πολύ εάν υπάρξει απάντηση από τον ίδιο τον συγγραφέα του άρθρου ή από τον οποιονδήποτε θελήσει να εκφράσει την άποψή του.

    Ευχαριστώ πολύ.

    • Παναγιώτα Κ. on

      Συμφωνώ με τον Κωνσταντίνο, με την επιφύλαξη των ακραίων περιπτώσεων (π.χ. λόγοι υγείας της μητέρας).
      Η σύνδεση της δυνατότητας έκτρωσης με την απόκτηση της ιδιότητας του προσώπου είναι εξόχως προβληματική και κατά τι αυθαίρετη. Οι ίδιοι οι φιλόσοφοι αδυνατούν να συμφωνήσουν ως προς το σημείο έναρξής της. Άλλωστε, δεν σεβόμαστε μόνο τα πρόσωπα. Σεβόμαστε ακόμα και τη φύση και οφείλουμε να την προστατεύουμε.
      Ούτως ή άλλως, τη στιγμή της έκτρωσης έχουμε με την συνειδητή διακοπή της ζωής μίας ανθρώπινης ύπαρξης (ανθρωπόμορφης ήδη) που αναπτύσσεται ταχύτατα, με τη δική της δυναμική. Ποιος μας δίνει ηθικά το δικαίωμα να αφαιρέσουμε τη ζωή ενός άλλου ανθρώπινου όντος, που δεν ευθύνεται καν για τη σύλληψή του? Και τι γίνεται με το θέμα της προσωπικής ευθύνης των γονιών, και ιδίως της μητέρας ?
      Το ότι έχουμε την εξουσία τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή να αφαιρέσουμε μία ανθρώπινη ζωή, σημαίνει αυτόματα ότι η πράξη μας είναι και ηθικά ορθή? Μάλλον ναι, αν μιλάμε για το δίκαιο του ισχυροτέρου. Ή καλύτερα για το άλλοθι του ισχυροτέρου.
      Τέλος, εάν πρόκειται για ένα παντελώς μη επιθυμητό παιδί, αδυνατώ να κατανοήσω γιατί πρέπει να επιλέξουμε τη θανάτωσή του και να μην γεννηθεί και να δοθεί για υιοθεσία.
      Ευχαριστώ.

    • Σιλβέστρος Δ. on

      Καλησπέρα
      Αν ξαναδιαβάσεις το αρθρο, personhood ονομαζει ο συγγραφεας το σημειο οπου υπαρχουν οι συνθηκες για να ονομασεις το εμβρυο ως τετοιο. Καποιες συνθηκες οι οποιες μπορουμε να συζητήσουμε ως υποψηφιες οπως τις λεει, είναι η συνείδηση, η αίσθηση του πόνου (σχηματισμός εγκεφάλου), η ικανότητα στοιχειώδους επικοινωνίας και κάποιες πρωταρχικές λειτουργίες σκέψης.
      Εαν πουμε πως καποιος ικανοποιείται με την παραπανω εξηγηση μπορουμε να συνεχιζουμε να συζηταμε τις συνθηκες και να αναζητησουμε το χρονικο σημειο Χ οπου το εμβρυο εχει συναντησει αυτες τις συνθηκες ωστε εχει φυγει πλεον απο το πρωταρχικο σταδιο και εχει μπει στο δευτερο αυτο που πλεον ζει και λογιζεται ως ανθρωπος/ατομο. Εχει φυγει απο το εν δυναμει που λες και εσυ και εχει παει στο εν ενεργεια. Και αποτι θυμαμαι απο μια παρομοια συζητηση/σεμιναριο πανεπιστημιου περι βιοηθικης που ειχα βρεθει. ενα χρονικο σημειο οπου αυτες οι συνθηκες ικανοποιουνται ειναι κοντα στην 16η εβδομαδα της κυησης αν θυμαμαι καλα. Το οποιο συμπιπτει περιπου με το “περίπου στην μέση της εγκυμοσύνης” που λεει ο συγγραφεας.
      Οπότε όπως καταλαβαινεις με βαση το διαχωρισμό being/personhood και τον εντοπισμο του χρονικου σημειου καπου εκει που αναφερθηκε, ενα βρεφος ειναι ήδη ανθρωπος. Και αρα οποια πραξη εναντια σε εναν ενηλικα λογιζεται ως φονος ετσι θα οριστει και για το βρεφος οπως και για το εμβρυο το οποιο περασε το χρονικο σημειο αυτό.

  2. Σιλβέστρος Δ. on

    Καλησπέρα
    Αν ξαναδιαβάσεις το αρθρο, personhood ονομαζει ο συγγραφεας το σημειο οπου υπαρχουν οι συνθηκες για να ονομασεις το εμβρυο ως τετοιο. Καποιες συνθηκες οι οποιες μπορουμε να συζητήσουμε ως υποψηφιες οπως τις λεει, είναι η συνείδηση, η αίσθηση του πόνου (σχηματισμός εγκεφάλου), η ικανότητα στοιχειώδους επικοινωνίας και κάποιες πρωταρχικές λειτουργίες σκέψης.
    Εαν πουμε πως καποιος ικανοποιείται με την παραπανω εξηγηση μπορουμε να συνεχιζουμε να συζηταμε τις συνθηκες και να αναζητησουμε το χρονικο σημειο Χ οπου το εμβρυο εχει συναντησει αυτες τις συνθηκες ωστε εχει φυγει πλεον απο το πρωταρχικο σταδιο και εχει μπει στο δευτερο αυτο που πλεον ζει και λογιζεται ως ανθρωπος/ατομο. Εχει φυγει απο το εν δυναμει που λες και εσυ και εχει παει στο εν ενεργεια. Και αποτι θυμαμαι απο μια παρομοια συζητηση/σεμιναριο πανεπιστημιου περι βιοηθικης που ειχα βρεθει. ενα χρονικο σημειο οπου αυτες οι συνθηκες ικανοποιουνται ειναι κοντα στην 16η εβδομαδα της κυησης αν θυμαμαι καλα. Το οποιο συμπιπτει περιπου με το “περίπου στην μέση της εγκυμοσύνης” που λεει ο συγγραφεας.
    Οπότε όπως καταλαβαινεις με βαση το διαχωρισμό being/personhood και τον εντοπισμο του χρονικου σημειου καπου εκει που αναφερθηκε, ενα βρεφος ειναι ήδη ανθρωπος. Και αρα οποια πραξη εναντια σε εναν ενηλικα λογιζεται ως φονος ετσι θα οριστει και για το βρεφος οπως και για το εμβρυο το οποιο περασε το χρονικο σημειο αυτό.

Αφήστε Ένα Σχόλιο

sixteen + four =

Simple Share Buttons